تبلیغات
ثقلین - تقویت حافظه و تمرکز حواس

الف - برخی راه های تقویت حافظه
1. تمرین پراكنده با مطالعه با فاصله: در این روش، یاد گیرنده به جای اینكه سعی كند تا یكباره و در یك نوبت مطالب را حفظ كند، وقت خود را تقسیم می كند و چندین بار آن را مرور می نماید، اگر یاد گیرنده سعی كند تا در یك نوبت همه مطالب را حفظ كند و تمام دقت خود را در همان یك نوبت صرف یادگیری آن مطلب نماید، این امر باعث خستگی و از بین رفتن انگیزه در او می شود. علاوه بر این، معمولاً پس از پایان یافتن تمرین، فراموشی صورت می گیرد. اگر یاد گیرنده چندین نوبت، صرف مطالعه مطلب كند، آنچه در نوبت قبل فراموش شده است در نوبت بعد به سرعت آموخته می شود.[1]
2. روش تداعی معانی: حافظه با یادآوری و بازیابی تقویت می شود. صورت ها و مضمونهایی كه شخص به خاطر می آورد نقطه شروعی برای تداعی است. كلمه‌ «تداعی» كه یك اصطلاح روان شناسی است به طور معمول با واژه «معانی» به كار می رود. «تداعی» به معنای دعوت كردن است؛ یعنی در حافظه‌ شخص هر مطلبی مطالب دیگر را به خاطر می آورد. آنگاه هر یك از این مفاهیم ذهنی جدید، اشیاء و مفاهیم دیگری را به یاد می آورد و این امر مرتباً ادامه می یابد؛ ‌و به این ترتیب مخزن حافظه وسعت می یابد. «تداعی معانی» انواعی دارد كه عباتند از: تداعی در اثر «شباهت» «همراهی» «تقابل» و «تضاد». شباهت ممكن است در لفظ یا در معنی باشد. مثلاً «باران» «آب» را تداعی می كند. در تضاد، دو شیء یا دو واژه با مفهومهای متضاد در پی هم خواهند آمد، مانند سفید و سیاه. اشیایی كه همراه هم هستند و یا وقایعی كه همزمان و یا در پی هم رخ می دهند نیز سبب تداعی می شوند. مانند: رعد و برق. در تداعی معانی وقتی واژه را می شنویم واژه دیگری را كه با آن ارتباط دارد به یاد می آوریم. با این روش می توان بسیاری از مطالب را به یاد آورد. همچنین اگر مطالب جدید با مطالب گذشته ارتباط داده شوند، بهتر در حافظه باقی می مانند.
اگر هنوز تحصیل می كنید می توانید موضوعات درسی خود را با موضوع های دیگر، مانند نقشه جغرافیا و یا تصویرهایی برای ایجاد تداعی معانی در موقع یادآوری، گره بزنید. حتی، وقتی یادداشت و یا كتابی را مطالعه می كنید سعی كنید تصویر آنها را نیز به خاطر بسپارید. مثلاً اگر جنگ نادر شاه در هندوستان را مطالعه می كنید، منظره فیل ها و فنون جنگی نادرشاه را در نظر خود مجسم كنید تا مطالب در ذهن شما همراه با تصاویر ذهنی باقی بمانند.[2]
3. استفاده از «پیش سازمان دهنده»: از پیش سازمان دهنده به مجموعه ای از مفاهیم مربوط به مطلب یادگیری گفته می شود كه پیش از آموزش جزئیات تفصیلی مطلب، در اختیار یادگیرنده گذاشته می شود. نقش پیش سازمان دهنده، این است كه یادگیرنده را با مطالبی كه قرار است بیاموزد آشنا می سازد و كمك می كند تا اطلاعاتی را كه بتوان مطالب جدید را به آنها ربط داد به یاد آورند. بنابراین، پیش سازمان دهنده، یك بیان مقدماتی درباره موضوع یادگیری است كه برای اطلاعات جدید، یك چهارچوب ذهنی فراهم می آورد و این اطلاعات جدید را به آنچه از قبل می داند ربط می دهد.[3]
4. روش «بند به بند»: این روش را دانشجویان زیادی طی سالهای متمادی به كار برده و عموماً از آن نتیجه مطلوب گرفته اند، جزئیات این روش به این شرح است.
4-1. در اتاقی آرام پشت میز خود بنشینید پاهای خود را راحت روی زمین قرار دهید، كتاب را باز كنید و در مقابل خود قرار دهید چند صفحه یادداشت تمیز و دو سه مداد نیز در كنار دستتان بگذارید.
4-2. اولین صفحه فصل را بیاورید، عنوان فصل و عنوان اول بعد از آن را ـ اگر وجود داشته باشد ـ یادداشت كنید.
4-3. اولین بند را بخوانید و سپس خواندن را متوقف كنید.
4-4. آنگاه به دقت به آنچه خواندید بیندیشید و در كلماتی هر چه كمتر و به زبان خودتان آن را خلاصه كنید. این خلاصه می تواند حتی چهار یا پنج كلمه باشد و به صورت جمله نباشد.
4-5. با همین روش ادامه دهید و بندها را یكی یكی به زبان خودتان خلاصه كنید. عنوانهای فرعی فصل را نیز در لا به لای خلاصه های خود، در محل مناسب قرار دهید.
فایده واقعی این روش زمانی آشكار می شود كه بخواهید برای امتحان آماده شوید. اگر فصلها را خوب خلاصه كرده باشید، با مرور این خلاصه ها خود را از خواندن دوباره كل كتاب معاف كرده اید.[4]
5. مواد غذایی و تقویت حافظه: متابولیسم مغز تحت تأثیر مبادلات كلسیم و فسفر قرار دارد. پس مواد غذایی ما باید از مقادیر كافی از این دو عنصر برخوردار باشند. برای «غذا دادن» به مغز و تقویت حافظه، خودرن مواد غذایی زیر توصیه می شود:
5ـ1. شیر، یكی از اصلی ترین غذاهای ضروری مغز، شیر است. شیر با مزاج بعضی افراد نمی سازد لذا می توان آن را به صورت شیر خشك و همراه با غذاهای دیگر مصرف كرد.
5ـ2. پنیر، به ویژه برای كسانی كه با مزاجشان سازگار است خوردن آنرا توصیه می كنیم.
5ـ3. جوانه گندم، این ماده را می توان بعنوان یكی از غذاهای اصلی مغز به شمار آورد. از حیث فسفر كلسیم و ویتامین ها بسیار غنی می باشد.
5ـ4. ماهی. این ماده خوراكی به جهت داشتن مواد فسفری فراوان، برای مغز بسیار نافع است.
5ـ5. تخم مرغ، در تخم مرغ مواد غذایی ارزنده به وفور دریافت می شود البته در خوردن آن افراط نكنید.
5ـ6. بادام، گردو، فندق. توجه داشته باشید كه هر چند خوردن این مواد كارخانه مغز را به تحرك وادار می سازد، به همان اندازه هضم آنها دشوار است و معده های ضعیف بایستی متوجه باشند كه بخصوص شبها از مصرف آنها خودداری كنند.[5]
6- توصیه های اسلام برای تقویت حافظه ==============================================
در اینجا می پردازیم به بیان چیزهایی كه در تقویت حافظه از نظر اسلام نقش مؤثر دارند.
6ـ1. خواندن قرآن، به خصوص خواندن مداوم آیت الكرسی
6ـ2. فرستادن صلوات بر محمد مصطفی ـ صلی الله عَلیهِ وَ اله و سَلَّم ـ و اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ
6ـ3. مسواك كردن
6ـ4. عسل خوردن
6ـ5. خوردن كشمش پیش از صبحانه؛ چرا كه این ماده حاوی مقدار زیادی فسفر است كه باعث رشد و سر زندگی قوای مغزی می شود.
6ـ6. تنظیم برنامه برای كارهای روزانه
7- روایات معصومین ـ علیهم السلام ـ و عوامل نسیان و كم حافظگی: برخی روایات بعضی عوامل نسیان را بیان کرده اند: به چند مورد از آنها اشاره می كنیم: 7-1. انجام گناهان 7-2. خوردن ترشیها 7-3. خنده زیاد و بلند 7-4. بی احترامی به استاد 7-5. خوردن زیاد پنیر 7-6. خواندن نوشته های روی قبرها 7-7. خوردن و آشامیدن در حال جنابت 7-8. خوردن غذای داغ 7-9. زیاده روی در مباشرت جنسی 7-10. بوییدن بوهای بد.[6]
ب- راه های تمركز حواس ================================
در ابتدا تعریفی از «تمركز» ارائه می دهیم: تمركز حالتی است كه در آن از میان افكار و آراء مختلف شخص، یك فكر در مركز قرار می گیرد و بقیه افكار و آراء او نسبت به آن فكر، جنبه پیرامونی دارند. بنا به تعریفی دیگر، تمركز حواس یعنی توانایی ثابت نگه داشتن توجه و دقت روی موضوع یا كاری كه به میل و اراده انتخاب شده است و مانع شدن از اینكه این دقت و توجه به سوی موضوعات دیگر منحرف شود.[7]
- برای ایجاد تمركز و تقویت آن ابتدا باید عواملی را كه باعث می شوند تمركز حواس شخص از بین برود شناسایی كرد و سپس با راه های مقابله با آنها آشنا شد. این عوامل عبارتند از:
1. عدم علاقه نسبت به موضوع مورد مطالعه: از مهمترین عوامل عدم تمركز حواس، آن است كه خواننده نسبت به كتاب یا موضوع مورد مطالعه، علاقه نداشته باشد. بهترین شیوه مقابله با این حالت، آن است كه بین این موضوع یا كتاب، ‌با آنچه مورد علاقه شدید خواننده است ارتباطی برقرار شود. مثلاً دانش آموزی كه به قبولی در كنكور علاقه زیادی دارد، باید میان این كتاب و قبولی در كنكور ارتباطی برقرار كند تا از این راه، حالت بی علاقگی او زایل شود.[8]
2. آشفتگی های درونی: منشأ این آشفتگی ها در درون انسان قرار دارد مانند: نگرانی، ترس، اندوه، حسادت و به طور كلی احساسات هیجان آمیزی كه در ذهن مانع تمركز می شود. بهترین راه برای منحرف كردن توجه فكر از نگرانیها این است كه آنها را در كاغذی یادداشت كنید و به خودتان بگویید كه بعد از مطالعه درباره آنها فكر خواهید كرد. با این روش ساده، ذهن شما تنها متوجه مطالعه خواهد شد و به صورت موقت از پرداختن به نگرانیها منحرف می گردد و قدرت تمركز را افزایش می دهد.[9]
3. عدم هماهنگی بین قدرت اراده و تخیل: اگر تخیّل خواننده با اراده اش هم سو نباشد نمی تواند تمركز حواس كافی داشته باشد. در روان شناسی ثابت شده است كه در این تضاد و ناهماهنگی، قدرت تخیّل قوی تر از اراده است. مثلاً دانشجویی كتابی را باز می كند و به مطالعه آن می پردازد، پس از مدّت كوتاهی افكاری به ذهنش خطور می كند مثلاً با دوستانش بازی می كند، به سینما می رود... این تخیلات باعث می شود كه خواننده تمركز خود را از دست دهد. برای غلبه بر این مشكل خواننده وقتی می خواهد موضوع خاصی را مطالعه كند بهتر است خود را در حال و هوای مخصوص آن موضوع قرار دهد. مثلاً اگر كتاب پزشكی می خواند، خود را در حال و هوای پزشك قرار دهد.[10]
4. آشفتگی های بیرونی: این آشفتگی ها از تحریك های غیر عادی حواس مختلف انسان ایجاد می شود، هر گونه تحریك غیر عادی حواس، ممكن است فرایند تمركز را با اشكال مواجه كند. تشنگی، گرسنگی، درد، گرما، سرما و.. موجب بر هم خوردن تمركز می شود. برای رفع این آشفتگی ها باید تا حدّ امكان محیط مطالعه را از محرك های خارجی دور ساخت. مثلاً ‌محیطی را برای مطلاعه انتخاب كنید كه در آنجا صداهای ناهنجار، رفت و آمد وسایل نقلیه و.. نباشد. همچنین نور محل مطالعه هم باید به اندازه كافی باشد.[11]
گوش دادن به موسیقی رادیو یا نوارهای آهنگ هنگام مطالعه باعث انحراف توجه و كاهش تمركز می شود. این كه بعضی ها می گویند كه صدای رادیو یا نوار موسیقی در تمركز به آنها كمك می كند درست نیست. اگر دانش آموزی با این طریق مطالعه، خوب یادمی‎گیرد با حذف موسیقی نمراتش بهتر خواهد شد.[12]
اقدامات زیر همچنین برای ایجاد تمركز در هنگام مطالعه مفید خواهد بود:
ـ طرح سؤالات و یافتن جواب آنها هنگام مطالعه موجب از بین رفتن بی حوصلگی و باعث تمركز بهتر می شود.
ـ تجسم كردن، یعنی استفاده از حواس مختلف و تفكر بر روی مطالب و در نتیجه معنا بخشیدن به كلمات و پی بردن به هدف نویسنده.
ـ یادداشت كردن، خلاصه كردن، علامت گزاری، حاشیه نویسی و مرور مطالب. تمام این كارها یادگیری را آسان و تمركز را بهبود می بخشد.
عبارت خواندن، تمركز را افزایش می دهد. زیرا از طریق عبارت خوانی، شما با سرعت نزدیك به سرعت اندیشیدن خود، می خوانید. در حالی كه در كلمه خوانی مجبورید با پهلوی هم قرار دادن كلمات به معانی برسید، كه این خود باعث حواس پرتی می شود.[13]


[1] . روشهای یادگیری مطالعه، سیف، علی اكبر، نشر دوران 1377.
[2] . حافظة برتر، هرو آبادی، نشر سالمی1381.
[3] . روش یادگیری و مطالعه، سیف، علی اكبر، نشر دوران، 1376.
[4] . فن مطالعه، فریل اینس، لیندا ترجمه صلحجو، علی، مركز نشر دانشگاهی، چاپ اول، 1373.
[5] . حافظه، رزم آزما، هوشیار، نشر سپنج.
[6] . راهنمای حفظ قرآن، البصری، صفاء الدین،‌ ترجمه محمد مهدی رضایی، دفتر نشر الهادی.
[7] . مطالعة روشمند، خادمی، عین الله ، نشر پارسیان.
[8] . همان.
[9] . عوامل موفقیت در تحصیل، نظری، مرتضی، نشر مدرسه برهان.
[10] . مطالعة روشمند، خادمی، عین الله ، نشر پارسایان.
[11] . عوامل موفقیت در تحصیل، نظری، مرتضی، نشر مدرسه برهان.
[12] . شیوه های یادگیر مطالعه، دلجو، شریعت. نشر زرین.
[13] . همان.
ابوذر رضایی و حسن منتظری- مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه